Η Καβάλα του Καπνού

Ιστοριοτρόπως
 
 
 

Γράφει η Κυριακή Αδάλιαλη

                   «Μέκκα του καπνού» και «καπνούπολη των Βαλκανίων» χαρακτηριζόταν παλιά η Καβάλα. Όλη η οικονομία της (πρωτογενής, δευτερογενής και τριτογενής τομέας, δηλαδή καλλιέργεια, επεξεργασία, εμπόριο) και σε μεγάλο βαθμό η ζωή των ανθρώπων της συνδέθηκε με τον καπνό.

              Την ιστορική εικόνα της πόλης μπορεί κάποιος ακόμη και να τη … μυρίσει, καθώς περπατά σε λιθόστρωτους δρόμους, ανάμεσα στα εντυπωσιακά πετρόχτιστα καπνομάγαζα, που για περισσότερο από δυο αιώνες φιλοξένησαν μέσα τους άντρες και γυναίκες όλων των ηλικιών.Αλλά και όλων των εθνοτήτων και θρησκειών, αν σκεφτεί κάποιος πως η επεξεργασία του καπνού στην Καβάλα ξεκινάει στα 1850, όταν ακόμη η πόλη και ολόκληρη η βόρεια Ελλάδα ήταν μια τουρκοκρατούμενη περιοχή.

                     Η πρώτη ποικιλία του καπνού  καλλιεργήθηκε στην Χρυσούπολη, Γενησέα και Ξάνθη. Οι περιοχές αυτές ήταν γνωστές περιοχές για την καλύτερη ποικιλία καπνού, γνωστή ως χρυσόφυλλα. Οι άριστες εδαφολογικές συνθήκες και το ιδανικό κλίμα της περιοχής «γέννησαν» την εξαιρετική και περιζήτητη ποικιλία «μπασμάς», που προσέλκυσε το ενδιαφέρον ξένων μονοπωλίων και των προμηθευτών τους.
                   Η επεξεργασία του καπνού που γινόταν στα σπίτια των παραγωγών , απαιτούσε πολλά άτομα και ειδικούς χώρους. Ένα χώρο ευάερο για το <<μπρούλιασμα>>, χώρους για το κρέμασμα του καπνού, χώρους για το παστάλιασμα και μέρος για το <<λόκβα>>. Η αποθήκευση έπρεπε να γίνεται πάντα σε αποθήκες χωρίς ήλιο, συνήθως στο υπόγειο.
 
                  Η ανάπτυξη της καπνοκαλλιέργειας, η φήμη της εξαιρετικής ποιότητας των ανατολικών καπνών καθώς και η διεύρυνση των εξαγωγών καθιστούν σύντομα την Καβάλα σε πρώτο καπνικό εξαγωγικό κέντρο. Έτσι, δημιουργείται η ανάγκη ανέγερσης πολλών καπναποθηκών για την επεξεργασία του, καθώς και η ανοικοδόμηση πολλών κατοικιών για τους καπνεργάτες. Οι Έλληνες κάτοικοι όμως νιώθουν σαν πολιορκημένοι στη χερσόνησο της Παναγίας.Πνίγονται πια μέσα στα τείχη της παλιάς πόλης και θέλουν βγουν έξω απ’ αυτά, αφού η αναπτυσσόμενη οικονομία το επιτάσσει.
                    Το καπνεργατικό ζήτημα, που είχε δημιουργηθεί από το 1919, οξύνθηκε ακόμη περισσότερο με την ανταλλαγή των πληθυσμών, από το 1922 και μετά. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, εισέρρευσαν ομαδικά στην πόλη της Καβάλας και στο νομό της, πολλαπλάσιοι Έλληνες από τους ανταλλαγέντες Τούρκους. Έτσι, δημιουργήθηκε θέμα επιβίωσης. Δηλαδή εργασίας, στέγασης και υγειονομικής περίθαλψης. Η ανεργία διογκώθηκε, με συνέπεια να προκαλείται αναταραχή για την εξασφάλιση ακόμα και του ψωμιού. Για την επίλυση, κατά κάποιο τρόπο, του στεγαστικού προβλήματος επιτάχθηκαν τα καπνομάγαζα. Έτσι όμως, δεν υπήρχαν και αποθηκευτικοί χώροι. Ένας φαύλος κύκλος δυσκολιών έζωνε την κυβέρνηση.

Η Μικρασιατική καταστροφή με την ομαδική εισροή χιλιάδων προσφύγων στην Ελλάδα, δημιούργησε ακανθώδη προβλήματα σε όλους τους τομείς της ζωής, της οικονομίας, της στέγης, της υγείας, και της ίδιας της επιβίωσης όχι μόνον των προσφύγων, αλλά και των ντόπιων. Ματωμένη η μικρή μας χώρα από πολέμους διαρκείας 10 ετών, έπρεπε να βρει αμέσως τρόπους που θα εξασφάλιζαν εργασία σε όλους, στέγη σε όλους, περίθαλψη σε άνδρες, γυναίκες και παιδιά.

Δραματική ήταν η κατάσταση αυτών που έμεναν στις καπναποθήκες. Οι τεράστιες σάλες τους χωρίστηκαν με κουβέρτες, σε δήθεν δωμάτια, για να καλύπτουν τα μυστικά των μελών της κάθε οικογένειας από τα αδιάκριτα βλέμματα των άλλων. Τα αποχωρητήρια κοινά έξω από τις καπναποθήκες, με κωμική αναμονή για την πιο σοβαρή ανάγκη του ανθρώπου. Η παραγωγή του καπνού δεχόταν πλήγματα συνεχώς.
Ο υποσιτισμός και η ανεργία, το κρύο του χειμώνα, η φοβερή ζέστη το καλοκαίρι, η ελονοσία, η φυματίωση, ελλοχεύουν παντού στα καπνομάγαζα ,στους τόπους διαμονής των άστεγων, γυμνών πλέον προσφύγων που ήρθαν από ευημερούσες ελληνικές πόλεις στο χάος.

Η νοσοκομειακή περίθαλψη ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. Το Δημοτικό Νοσοκομείο ήταν τελείως ανεπαρκές, για να δώσει τη στοιχειώδη βοήθεια. Η ελονοσία ταλαιπωρούσε τους κατοίκους της περιοχής Χρυσούπολης (του Σαρή Σαμπάν) και των Τεναγών των Φιλίππων. Η καπνική παραγωγή, λόγω των ασθενειών και των γενικότερων προβλημάτων, μειώθηκε.

                            Αξιοθαύμαστη, όμως ήταν παρά τα προβλήματα η κοινωνική οργάνωση των καπνεργατών, με «Αναγνωστήριο», υποτροφίες για φτωχούς μαθητές, με λαϊκά συσσίτια, με μέτρα για την  περίθαλψη των ασθενών κλπ.

                             Η καπνική οικονομία της πόλης υπέστη τεράστια πλήγματα στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Οι καπνέμποροι βρέθηκαν με αδιάθετα καπνά και τεράστια χρέη, οι καπνοπαραγωγοί μείωσαν  την παραγωγή σχεδόν 50%, ενώ οι καπνεργάτες έφθασαν σε κατάσταση ένδειας και λιμοκτονίας. Η Καβάλα βγήκε από την κρίση λαβωμένη, αφού πολλές επιχειρήσεις είχαν χρεοκοπήσει ή είχαν εγκαταλείψει την πόλη. Την πρόσκαιρη ανάκαμψη διέκοψε η Κατοχή του 1941-1944 και τα πολιτικά μέτρα για την αποδυνάμωση του καπνεργατικού στοιχείου. Τη χαριστική βολή έδωσαν η στροφή του διεθνούς εμπορίου σε άλλες αγορές και άλλους τύπους καπνών, σε συνδυασμό με τα αντικαπνιστικά μέτρα.
 

                            Στον καπνό οφείλει η Καβάλα τη μετατροπή της από μικρή τουρκόπολη σε ευημερούσα και κοσμοπολίτικη εμπορική πόλη. Όμως η μονοδιάστατη ανάπτυξη της πόλης και της περιοχής, βασισμένη σε ένα προϊόν, αποτέλεσε και την αιτία της παρακμής της.

 


 

 

Facebook Comments
Κυριακή Αδάλιαλη

Γεννήθηκε στην Καβάλα κάποια μερικά χρόνια πριν. Σπούδασε Ιστορικός στο τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης. Ζει και εργάζεται στην γενέτειρα πόλη της.